ميكروسكوپ يا تلسكوپ ) و آيا ابزارها را فقط ادامه حواسّ آدمى ميدانند يا تئوريهاى مجسّم ؟ و آيا مشاهده بى تئورى و غير مصبوغ و مسبوق به فرضيّه را ميسّر ميشمارند يا نه ؟ ! جواب هر چه باشد ، اين مسلّم است كه تا به اين سؤالات پاسخى اجمالى يا تفصيلى نداده باشند ، آن داورى در باب فرضيّه تكامل ، و آن معيار براى آزمون تئوريهاى علمى ، نارسا خواهد بود . « 1 » تجربيّات علمى ، تكامل انواع را نشان ميدهد ؛ نه تطوّر و تبدّلشان را تئوريها تا با ادلّهء مُتقنه به ثبوت نرسند فرضيّه‌اند نه قانون پاسخ به اين گفتار را ما در همين كتاب در نقض و ايرادهائى كه بر كتاب « خلقت انسان » وارد ساخته‌ايم ، داده‌ايم . و در آنجا مبرهن داشته‌ايم كه : داستان تبدّل و تطوّر انواع ، فرضيّه‌اى بيش نيست و نميتوان نام قانون بر آن نهاد . افرادى كه از اين موضوع سخن ميگويند ، بر اساس اينكه چون تكامل در انواع هست ، بايد تطوّر و تبدّل هم باشد ، دم ميزنند ؛ و غير از لفظ بايد هيچ برهانى ندارند . استقراء ناقصى كه در داخل انواع صورت گرفته و تكامل را در آن اثبات مىكند ، ربطى به مسأله تبدّل انواع ندارد ، و از اثبات اين نميتوان حكم به ثبوت آن نمود . از چيدن مقدّمات مظنونه استقرائيّه در انواع نميتوان نتيجه كلّيّه در همه انواع را حتّى در تغيّر و تطوّرشان گرفت . كلمات و گفتار داروين مخدوش است . كتابهائى عليه او و فرضيّه او نوشته شده است ؛ و امروز اين سخن در بازار علم خريدارى ندارد . وقتى ظاهر قريب به نصِّ قرآن كريم ، تولّد جميع افراد بشر را از يك زوجه اش شخصى و زوجه‌اش ميداند ، نبايد به مجرّد حدس و تخمين و بر اساس پندار

--> ( 1 ) « كيهان فرهنگى » شمارهء سرى 52 ، تير ماه 1367 شمسى ، شمارهء 4 ، مقالهء بسط و قبض تئوريك شريعت ، صفحه 16 ، ستون سوّم و صفحه 17 ، ستون اوّل